Hatay'da Ekonomi

Hatay'ın Ekonomik Yapısı

Hatay?da ticaret, ulaştırma, tarım ve sanayi ağırlıklı sosyo-ekonomik yapı gözlenmektedir.

Hatay ili gerek coğrafi konumu gerekse tarım ve sanayi üretim potansiyeli ile bir iç ve dış ticaret merkezi olup, sosyo-ekonomik yapıda ağırlıklı olarak bu doğrultuda kendini göstermektedir.

Hatay taşımacılık sektöründe İstanbul?dan sonra en fazla filoya sahip ikinci il konumunda olup, 4 binden fazla TIR (çekici) filosuyla sosyo-ekonomik yapıda ulaştırma sektörünün ön plana çıkmasına sebep olmuştur.

Özellikle yaz mevsiminde kültür ve turizm alt yapısı sayesinde hizmetler sektöründe önemli hareketlenmeler olmakta ve sosyo-ekonomik yapıya pozitif katkı sağlanmaktadır.

2001 yılında Gayri Safi Yurtiçi Hâsıla Akdeniz Bölgesi il payları sıralamasında 8 il içinde 4. sırada ve payı ise % 12,08?dir.

2001 yılı Gayri Safi Yurtiçi Hâsıla il payları sıralamasında % 1,52'lik payla 12. sırada yer alan Hatay?da, kişi başına düşen GSYİH 1.757 dolardır.

Hatay GSYİH?sı içerisinde ticaret sektörü % 26,2 ile en fazla GSYİH oluşturan sektör konumunda iken, bu sektörü % 19,6 ile tarım sektörü, % 18,4 ile ulaştırma ve haberleşme sektörü ve % 14,3 ile sanayi sektörü izlemektedir.

Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Endeksi Açısından HATAY

HATAY

Gelişmişlik düzeyi veya ekonomik kalkınma bir ülkede toplumun sosyo-ekonomik yapısının değişmesi ve nüfus başına düşen üretim hacminde meydana gelen önemli ve reel artış, refah seviyesinde beliren yükseliştir. Bu tanımdan da anlaşılacağı üzere gelişmişlik, ekonomik büyümeyle birlikte sosyal, kültürel, hatta siyasal yapılardaki ilerlemeyi de kapsamaktadır. Başka bir ifadeyle gelişmişlik, içinde bulunulan ortamın ve yaşamın kalitesi anlamına gelmektedir.


1970?li yıllara kadar gelişmenin temel göstergesi olarak görülen kişi başına gelir toplumsal gelişmişliği yeterince açıklayamayan, yalnızca talep genişlemesini açıklayabilen dar kapsamlı bir göstergedir. Gerçekte gelişme kavramı fiziki kapasite büyüklüğü ve gelir artışı gibi iktisadi gelişmeler yanında, bunların gelir grupları ve bölgeler arası dağılımı ile sosyal ve kültürel birikimlerin yansıtılabildiği toplumsal gelişme düzeyini ifade etmektedir. Bu anlayışla gelişme; ülkenin ekonomik, sosyal, siyasal ve kültürel yapılarındaki ilerlemeyi kapsamakta ve bir bütün oluşturmaktadır. Bu bakımdan, illerin ve bölgelerin gelişmişlik sıralamasında kişi başına düşen milli gelirin artırılması şeklinde özetlenebilecek iktisadi büyüme kavramıyla beraber, yapısal ve insani gelişmeyi içine alan ve ölçülebilen bütün sosyal değişkenleri de içeren bir ?sosyo-ekonomik gelişme? ölçütü daha anlamlı olabilmektedir.


Bu amaçla bu bölümde Hatay ilinin sosyo-ekonomik yapısı, kişi başına gelir düzeyinin yanı sıra, diğer göstergeler (ekonomik, sosyal, kültürel) açısından da ele alınıp değerlendirilmiştir. Hatay ilinin sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeyi incelenirken Devlet Planlama Teşkilatı (DPT), Bölgesel Gelişme ve Yapısal Uyum Genel Müdürlüğünce 1996 ve 2003 yıllarında yapılmış olan ?İllerin Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması Araştırmaları?ndan yararlanılmıştır.

İlk araştırma Aralık 1993?teki idari yapıyı esas aldığından 76 ili, ikinci araştırma ise 2003'teki idari yapıyı esas aldığından 81 ili kapsamaktadır. Araştırmalarda il ölçeğinde 58 gösterge kullanılmıştır. Araştırmada kullanılan göstergeler; demografi, istihdam, eğitim, sağlık, alt yapı ve on bin kişiye düşen özel otomobil ve motorlu kara taşıtı sayısı, fert başına düşen telefon kontör değeri ve elektrik miktarı ve yeşil karta sahip nüfus oranını içeren diğer refah göstergelerinden oluşan sosyal göstergelerle, imalat sanayi, inşaat, tarım ve mali göstergelerden oluşan ekonomik göstergelerdir.

İllerin sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralaması, ekonomik ve sosyal yapıları temsil eden 58 değişkenin ortak bileşkesi ve temel bileşen değerleri esas olarak oluşturulmuştur.

Burada illerin sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralamasını ve endeks değerlerini belirleyen temel faktörler illerin sahip oldukları nüfus büyüklüğü, yüzölçümü ya da şehirleşme oranı gibi bir takım yüzeysel büyüklükler değildir. Sıralamayı belirleyen başlıca faktörler; illerdeki demografik yapının, işgücü talebinin, eğitim ve sağlık hizmetlerinin, fiziki ve sosyal altyapı imkânlarının, üretim seviyesinin ve her şeyden önemlisi gelir düzeyinin il nüfusunun ihtiyaçlarını karşılamada sağladıkları başarıdır.

Coğrafi bölge tanımı çerçevesinde yapılan sıralama sonuçlarına göre, Akdeniz Bölgesi 0,02069 endeks değeriyle Marmara, Ege ve İç Anadolu Bölgesinden sonra dördüncü sırada yer almıştır.

Hatay ili ise 1996 yılı araştırmasında 0,18956 endeks değeri ile ülke genelinde (76 il içinde) 26?ıncı sırada ve bölge illeri içerisinde beşinci sırada yer alırken, 2003 araştırmasında 0,19613 endeks değeri ile üç sıra gerileyerek ülke genelinde (81 il) 29?uncu sırada ve bölge illeri içerisinde yine beşinci sırada yer almıştır. Ancak karşılaştırmanın aynı bazda olması için 2003 yılı sıralamasından 1996 yılından sonra il olan Yalova, Karabük, Kilis, Osmaniye ve Düzce illerinin çıkartılmasıyla durum yeniden değerlendirilecek olursa 1996 yılında 0,18956 endeks değeri ile ülke genelinde 26. olan Hatay, 2003 yılına gelindiğinde 0,19613 endeks değeri ile bir sıra gerileyerek 27. olmuştur.

2003 yılındaki çalışma sonuçlarına göre Akdeniz Bölgesi illerinden Adana, bölge içinde ilk sırada ve Türkiye genelinde 8. sırada yer alırken, Kahramanmaraş bölge içerisinde sonuncu ve ülke genelinde 48. sırada yer almıştır.

Araştırmanın diğer amaçlarından birisi de eşdeğer gelişmişlik seviyesine sahip illerin belirlenmesi ve ülke genelinde homojen alanların saptanmasıdır. Yapılan çözümlemeler ve değerlendirmeler sonucunda ülke farklı gelişmişlik düzeylerinde 5 ayrı gruba ayrılmıştır. Bu ayrıma göre birinci grupta 5, ikinci grupta 20, üçüncü grupta 21, dördüncü grupta 19 ve beşinci grupta ise 16 il yer almaktadır.

Hatay ili söz konusu çalışmaya göre üçüncü derecede gelişmiş iller grubunda yer almaktadır. Grupta yer alan illerin sosyo-ekonomik göstergelerine bakıldığında, genel olarak Türkiye ortalamasına yakın değerler aldıkları görülmektedir. Yine Akdeniz Bölgesi içerisinde yer alan illerden Adana, Antalya ve Mersin ikinci derecede gelişmiş iller grubunda yer alırken, Isparta ve Burdur illeri de Hatay gibi üçüncü derecede gelişmiş iller grubunda yer almıştır. Osmaniye ve Kahramanmaraş illeri de dördüncü derecede gelişmiş iller grubu içinde yer almıştır. Akdeniz Bölgesi illerinden hiçbiri birinci derecede gelişmiş iller grubunda yer almamaktadır.

Araştırmaya göre Hatay ilinin de içinde yer aldığı orta derecede gelişmişlik seviyesindeki üçüncü derecede gelişmiş illerin sahip oldukları ortak özellikler şöyle sıralanmaktadır:

Toplam nüfusun % 19?una sahip grup, ülke yüzölçümün yüzde 24?lük bölümünü kapsamaktadır. Nüfus yoğunluğunun ülke ortalamasına oranla yüksek olduğu iller Hatay, Trabzon, Samsun ve Düzce?dir. Genel olarak grup, kentlerde yaşayan nüfus oranı, nüfus artış hızı ve nüfus yoğunluğu değişkenlerinde ülke ortalamasının altında değerlere sahip olmakla beraber; Konya, Trabzon ve Malatya illerinde nüfus artış hızı, ülke genel seviyesinin üzerindedir. 1990-2000 yılları arasında grup içinde nüfusu azalan iller Artvin, Çorum, Kırşehir ve Karabük?tür. (1990-2000 yılları arasında Hatay ili nüfus artış hızı ? 12,19 oranında, Türkiye nüfusu ? 18,28 oranında gerçekleşmiştir).

Temel sosyal göstergelerden, nüfusun eğitim düzeyi ile ilköğretim ve liselerde okullaşma oranları ülke ortalamalarına yakındır. Okur-yazar nüfus oranı bazı illerde % 87,30 olan ülke okur-yazar oranının altındadır. Hatay?da ise % 86,02 ile ülke ortalamasının çok az altındadır.

Grubu oluşturan illerdeki nüfusun önemli bir bölümü geçimini tarımdan sağlamaktadır. Toplam istihdamın % 63?ü tarım, % 8'i sanayi ve % 29'u da hizmetler sektöründe yer almaktadır (Hatay?da toplam istihdamın % 61,63?ü tarımda çalışırken, % 8,41?i sanayide, % 6,70?i ticaret sektöründe ve % 23,26?sı ise diğer sektörlerde çalışmaktadır).

 Grupta tarım ağırlıklı ekonomik yapı hakim olmakla beraber, tarıma dayalı sanayi de gelişmiştir. Bu iller içinde özellikle Konya, Trabzon, Samsun ve Afyon?da imalat sanayi, Karabük?te madencilik sektörü gelişmiştir. Diğer taraftan Konya, Samsun, Trabzon ve Afyon illerinde tarımsal üretim oldukça büyük boyutlarda gerçekleşmektedir. Türkiye genelinde gayri safi yurtiçi hâsıla içinde tarım sektörünün payı % 12,1 iken, bu oran Hatay?da % 19,6?dır.

Üçüncü derecede gelişmiş iller grubunun GSYİH?dan aldığı pay % 14,5 düzeyindedir. Grup genelinde GSYİH?ya katkısı en fazla iller; Konya (yüzde 2,5), Hatay (yüzde 1,5) ve Samsun (yüzde 1,4) illeridir. Grup genelinde, kişi başına düşen GSYİH değeri ülke ortalamasının altındadır. Türkiye kişi başına düşen GSYİH değeri 100 kabul edildiğinde, bu rakam grup için de 76 düzeyinde bulunduğu görülmektedir.

Grubun toplam banka mevduatı içindeki payı % 6,5 iken, toplam banka kredileri içindeki payı % 5,3?tür. Kişi başına düşen mevduat, ülke genelinde 100 olarak kabul edildiğinde bu rakam için de 34 düzeyinde bulunduğu görülmektedir. Grup içinde en fazla mevduata sahip iller; Konya ve Hatay iken, en fazla banka kredisi Samsun, Konya ve Hatay?da kullanılmıştır.

Kırsal alana yönelik alt yapı hizmetlerinden yararlanan nüfusun toplam nüfusa oranı, ülke ortalaması üzerinde bulunmaktadır. Bununla beraber, Karadeniz Bölgesi illerinden Trabzon, Rize ve Samsun?da coğrafi koşullar ve dağınık yerleşim yapısı nedeniyle söz konusu hizmetlerden yararlanan nüfus oranı göreli olarak düşüktür.

Özet olarak; üçüncü derecede gelişmiş iller grubu genel olarak yüksek bir gelişme potansiyeline sahip, ekonomik faaliyetlerde tarım sektörünün ön planda olduğu, genellikle il ve bölge ölçeğinde üretim yapan sanayi kuruluşlarının yer aldığı, küçük ve orta ölçekli tesislerin yaygın olarak bulunduğu ve sosyo-ekonomik gösterge değerlerinin ülke ortalamalarına yakın olduğu orta derecede gelişmiş illerden oluşmaktadır. Son yıllarda sanayinin yerel düzeyde yaygınlaşmasında (yöreselleşmesinde) gözlenen önemli gelişmeler, büyük ölçüde bu grupta yer alan illerde gerçekleşmiştir. Büyük çoğunluğu yeni sanayileşen bu iller hızlı bir gelişme süreci içinde bulunmaktadır.

Coğrafi bölgelere göre yapılan değerlendirmelerde Hatay ilinin de yer aldığı Akdeniz Bölgesinin karakteristikleri şöyle özetlenebilir:

Toplam 8 ilden oluşan Akdeniz Bölgesi, 8,7 milyon nüfusu ile coğrafi bölgelere göre nüfus sıralamasında dördüncü sırada yer almaktadır. Bölgede yer alan 8 ilden 5?i, bir milyon üzeri nüfusa sahiptir. Çukurova Bölgesinin merkezi konumunda olan Adana, 1,8 milyona yaklaşan nüfusu ile Akdeniz Bölgesi?nin en büyük ili olma özelliğini sürdürmektedir. Adana?yı, yaklaşık 1,7 milyon nüfusu ile Antalya izlemektedir. 1,6 milyonu aşan nüfusu ile Mersin, 1,3 milyona erişen nüfusu ile Hatay ve 1 milyon nüfus eşiğine gelen Kahramanmaraş bölgenin üçüncü, dördüncü ve beşinci büyük illeridir. Isparta, Burdur ve Osmaniye illerinin nüfusları 1 milyonun altındadır.

1990-2000 yılları arasında Akdeniz, yıllık ortalama nüfus artış hızı itibariyle Marmara ve Güneydoğu Anadolu?dan sonra en çok artışın (binde 21,43) yaşandığı bölgedir. Bölgede ortalama hane halkı büyüklüğü (4,6) ve doğurganlık oranı (2,58) az bir farkla ülke ortalamalarından (4,5 ve 2,53) yüksektir. Genel olarak Akdeniz Bölgesi?nde, geniş aile yapısından, çekirdek aileye doğru geçiş yaşandığından söz edebiliriz. Bebek ölüm oranı (binde 37) ise, ülke ortalamasının (binde 43) altındadır.

Akdeniz Bölgesi?nde istihdamın sektörel dağılımı, ana sektörler itibariyle şöyledir: Tarım sektörü, yüzde 54,97 oranıyla temel sektör olma özelliğini sürdürürken, son dönemlerde gelişmeye başlayan sanayi faaliyetlerindeki istihdam yüzde 8,78 düzeyindedir. Yüzde 10,46 oranına sahip ticaret iş kolu, bölgede 1980?li yıllar sonrasında ivme kazanan turizm faaliyetlerine dayalı olarak gelişmiş ve bölgesel sıralamada Marmara?dan sonra ikinci sıraya oturmuştur. Mali kurumlar iş kolunda çalışanlar ise toplam istihdamın yüzde 2,29?u düzeyindedir. Bu oran ülke ortalamasının (yüzde 3,11) altındadır. Genel olarak ücretli çalışanların toplam istihdama oranı ise, yüzde 37,81 değeriyle bölgesel sıralamada dördüncü sırada yer almakta ve ülke ortalamasının (yüzde 43,52) altında kalmaktadır.

Genel olarak, tüm göstergeler itibariyle Akdeniz Bölgesi ülke ortalamalarına yakın değerler almıştır. Yedi coğrafi bölge içerisinde dördüncü sırada yer alan Akdeniz, bu konumuyla ortalama bölge niteliğindedir. Bölgenin bu özelliği hemen tüm eğitim göstergelerinde somutlaşmaktadır. Akdeniz Bölgesi?nde okur-yazar nüfus oranı, okur-yazar kadın nüfus oranı, fakülte veya yüksek okul bitirenlerin oranı, ilköğretim, liseler ile mesleki ve teknik liseler okullaşma oranları ülke ortalamalarına yakın değerlerdedir.

Ancak, eğitim göstergelerinde ülke ortalamalarını yansıtan Akdeniz Bölgesi?nde sağlık göstergeleri için aynı değerlendirmeyi yapmamız mümkün değildir. Özellikle on bin kişiye düşen 10 hekim ile bölgesel sıralamada dördüncü sırada yer almakla birlikte, Türkiye ortalamasının (13 hekim) altındadır. Hekim tercihinin göreli olarak düşük olduğu Akdeniz Bölgesi?nde, benzer durum diş hekimi ve eczane sayıları itibariyle de geçerlidir.

Tarım ve hizmetler sektörlerinde ülke ortalaması ve üstünde değerler alan Akdeniz Bölgesi?nde, aynı durum sanayi göstergeleri için geçerli değildir. Sanayinin bölge içi dağılımının dengeli olduğundan söz edilemez. Bilindiği gibi Akdeniz Bölgesi?nde sanayi, geleneksel kutup niteliğindeki Adana, Hatay ve Kahramanmaraş?ta yoğunlaşmıştır.

Akdeniz Bölgesi?nde faaliyete geçen organize sanayi bölgesi 11 adet olup, toplam alanı 2.603 hektardır. Bu alan (% 12,58) ile Akdeniz Bölgesi; Marmara, İç Anadolu ve Ege Bölgesinden sonra dördüncü sırada yer almaktadır.

Diğer yandan 2000 yılında fert başına imalat sanayi katma değeri, cari fiyatlarla 216 milyon liralık değerle Marmara, Ege ve İç Anadolu?nun peşinden dördüncü sırada yer almıştır. Söz konusu gösterge itibariyle sıralamadaki mevcut konumu, imalat sanayinde verimliliğin göreli olarak yüksek olduğunu göstermektedir.

Akdeniz Bölgesi?nin GSYİH oluşumuna katkısı ise Marmara, İç Anadolu ve Ege Bölgeleri?ni izleyerek yüzde 12,06?lık oran ile dördüncü sıradadır. Benzer şekilde mali göstergelerden; toplam banka şube sayısı, fert başına banka mevduatı ve toplam banka mevduatı itibariyle ülke genelinde dördüncü sıradadır. Bununla birlikte, 2000 yılı verilerine göre, kırsal nüfus başına tarımsal kredi miktarı cari fiyatlarla 119 milyarlık bir değerle dördüncü sırada yer almaktadır.

1995-2000 yılları arasında, Akdeniz Bölgesi?nin fert başına ihracat (1.841 dolar) ve fert başına ithalat (2.943 dolar) miktarları, Marmara ve Ege?nin ardından üçüncü sıradadır. Belirtilen dönemde ihracatın ithalatı karşılama oranı pozitif değere sahiptir.

Akdeniz Bölgesinde kırsal asfalt ve TCK asfalt yol oranları ile içme suyu gibi başlıca alt yapı hizmetlerinin gerçekleşme oranları ise ülke ortalamasının üzerinde yer almaktadır.

Benzer şekilde bölgenin otomobil ve motorlu kara taşıtları parkı da mevcut değerleri ile bölgesel sıralamada dördüncüdür. Fert başına elektrik tüketim miktarı ve fert başına telefon kontör değeri gibi diğer refah göstergeleriyle de sırasıyla üçüncü ve dördüncü sırada yer almaktadır.

Akdeniz Bölgesinde mekânsal gelişme, tek bir gelişme kutbunun baskınlığında gerçekleşmemektedir. İktisadi faaliyetler itibariyle çeşitlilik gösteren Akdeniz?de, birden çok gelişme merkezi ortaya çıkmıştır. Endeks değeriyle ülke ortalaması altında kalan iller Kahramanmaraş ve Osmaniye olmakla birlikte, Akdeniz?de genel olarak bölge içi bir homojenleşme gözlenmektedir.

Hatay ilinin sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeyi ilçeler itibariyle değerlendirildiğinde ise İskenderun, Antakya, Belen, Dörtyol, Erzin, Reyhanlı ve Kırıkhan?ın dışında kalan diğer ilçelere ait endeks değerin negatif bir değer taşıdığı görülmektedir.

2,562211 endeks değerine sahip İskenderun Türkiye genelinde (872 ilçe içerisinde) 21?inci ve il içerisinde birinci sırada yer alırken, Antakya 120. ve il içinde ikinci, Belen 138. ve il içinde üçüncü, Dörtyol 182. ve il içinde dördüncü, Erzin 195. ve il içinde beşinci, Reyhanlı 309 ve il içinde altıncı, Kırıkhan ise ülke genelinde 317. ve il içinde de yedinci sırada bulunmaktadır.

Diğer ilçeler ise ilçeler sıralamasında negatif gelişmişlik endeks puanı ile yer almaktadır. Hatay ili geneline 5 ilçeye ait sosyo-ekonomik gelişmişlik endeks değeri il genelinden daha kötü konumdadır. Bu ilçelerden Altınözü, -0,91636 endeks değeri ile il içinde en düşük endeks değerine sahip olup, Türkiye genelinde 787. sırada bulunmaktadır.

İlçelerin, 1996 yılında yapılan çalışmaya göre sosyo-ekonomik durumu dikkate alındığında, Merkez ilçenin (Antakya) 858 ilçe içinde 80. sırada olduğu görülürken, İskenderun?un 43, Belen?in 204, Dörtyol?un 173, Erzin?in 176, Reyhanlı?nın 274 ve Kırıkhan?ın 296. sırada yer aldıkları görülmektedir.

Bununla birlikte, ilçeler sıralamasında Merkez ilçeyle birlikte Dörtyol, Erzin, Reyhanlı, Kırıkhan ve Altınözü?nün sıralaması olumsuz yönde değişirken, diğer ilçeler 1996 yılındaki araştırma sonuçlarına göre daha iyi yönde bir gelişim göstermiştir.
| | | | Daha Fazla |

ÜYELERİMİZİN FİRMALARI

  • BUSRE AYDINLATMA
  • Mavigen Dijital Ajans
  • BÖLGE ÇAĞRI GAZETESİ / İSKENDERUN/HATAY
  • HAS GAZ Antakya Organize Sanayi Bölgesi / HATAY
  • Romen VP Holding ve Emir Invest ortaklığı
  • UYGUNLAR İSTİKBAL
  • TUFAN DEMİR ÇELİK A.Ş.
  • ICG ULUSLARARASI KALİTE KONTROL GÖZETİM VE BELGELENDİRME A.Ş.
  • Kubilaylar
  • Gelişim İskenderun Hastanesi
  • Tamaş Otomotiv
  • MMK Metalurji
  • Health & Travel Services
  • ÖZEL DENTAKADEMİ AGIZ ve DİŞ SAGLIGI
  • İstanbul Dalış Egitim Merkezi ve Turizimi.
  • Cry -can Basınclı Kaplar
  • Farah Turizim
  • Orge Elektirik ve Taahüt
  • İCA Mobilya
  • Tayi Turizim
  • İSTANBUL Gümrükleme ve Müşavirlik
  • Bedir Turizim
  • Uysen Gurup
  • Avrasya Hospital
  • Hatay Medeniyetler Sofrası
  • Hatay Döner
  • Hedef Lojistik
  • Index
  • Pizza Bulls